Grinds in Leaving Certificate Irish 

Our Grinds provide for students  having  problems  with speaking  and understanding spoken Irish, composition writing, grammar and comprehension.

Is é an fhadhb is mó a bhíonn ag daltaí I ngach leibhéal sa Ghaeilge  ná --  fadhbanna gramadaí, easpa tuisceana, máchail ar a gcuid cumas cainte agus  gan a  bheith in ann aiste mhaith a scríobh. Cuireann muid béim ar na rudaí seo inár gcuid cúrsaí. Tugtar cuidiú do phaistí bunscoile, daltaí mean-scoile agus mic léinn ollscoile agus coláistí eile sa tríú leibhéal. 

Below, we provide some sample material for essays, and for answers to questions on Irish literature:  

SOME GUIDELINES WHEN WRITING A COMPOSITIION:

• Honours Students should show that they are more than just pass.  Therefore use phrases like:  “De bharr”,  “In ainneoin”, “Chomh maith le”,  “Cé is moite de”, “I gcodarsnacht ”, “Déarfainn”,  “Feictear dom”,  etc.    Note that “de bharr” “in ainneoin” “I gcodarsnacht” are followed by the tuiseal ginideach:  “De bharr an tsneachta”,  “In ainneoin na haimsire” “I gcodarsnacht na talún tá an fharraige fiáin”.
• Honours students should use some passive forms of verbs:  “Feictear dom”, “Táthar ag rá”, “ Déantar/rinneadh”,  “Faightear”, “Cuirtear “, “ní dhearnadh”  etc.
• Honours students should show that they can use future tense and the conditional  mood.  Use “Má “ = “if “ in the past, present and future and use múna/mura as the negative forms.   Use “Dá” = “if” in the conditional mood and use múna/mura as the negative form.
• Pass students: Do not say “Tá sé rud maith” ─ say “is rud maith é”.  Note also that  “Ní” is the negative form of “Is”.  “Níl” is the negative of “Tá”
• Pass students: Do not use present tense when describing an incident in the past.
• All students:  Write as clearly as possible; use paragraphs; use punctuation.  Try to answer what you have been asked.
• When prepositions like  “ar”, “ag”, “leis “, “faoi “ are followed by “an” they put an  “urú “ on the  consonants  b, c, f, g, and p. Thus:  “faoin gcrann,”  “ag an ngeata”  “ar an bpáirc”.
• Honours students:  Prepositional phrases  like  “in aice”, “I lár”, “os cionn”, “ar cúl”, “os comhair”, ” ag barr”, “faoi choinne”  are followed by the tuiseal ginideach:  “ar cúl an tí”, “os comhair  na fuinneoige”,  “in aice na scoile” “ag barr an tsléibhe” “faoi choinne na tíre”.

 

            I

                                                                                                                                                                                                                                                                             Foréigean

Ciallaíonn foréigean gníomh díobhálach in aghaidh duine, a ghortaíonn an t-íobartach sa chorp no san intinn − nó ar a mheasa, a mharaíonn é nó í.  Is ailse é sa tsochaí: cuireann sé cosc ar dul chun cinn na sibhialtachta; ní chruthaíonn sé maith ar bith  ar son na heolaíochta, nó tairbhe dá laghad faoi choinne cothromaíocht an chine daomma;  ach an mhalairt − mar fágann sé dochar agus díothú ina dhiaidh. Is é an cheist a éiríonn as an méid sin ná, múna bhfuil sé tairbheach don cine daonna, cén fáth go gcaomhnaítear é go buan mar cheann d’ár gcuid  thréithe nádúrtha.? 

Cuirtear an milleán go minic ar drugaí agus alcól: deirtear go n-éiríonn foréigean níos measa de thairbhe méadú a n-úsáide − agus tá ccruthú faighte ar sin agus roinnt fáthanna a ghabhann leis. Ar an gcéad dul síos mothaíonn duine níos dána agus níos cróga nuair a bhíonn sé faoi thionchar an óil go háirithe. Nach minic a tharlaíonn foréigean istigh nó cóngarach le teach óil. D’fheicfeá fear beag múinte ag siúl isteach i dteach óil; de réir a cheile áfach  thabharfá faoi deara é ag éirí níos glóraí agus níos cantalaí le himeacht ama − go dtí gur Smoking Joe Frazier é, agus dúil na troda air. I gcodarsnacht sin éiríonn roinnt eile de dhaoine ólta níos goilliúnaí: de thorradh sin, dá ndéarfadh duine éigin rud  ar bith leo siúd  ghlacadh siad masla ar an dtoirt. De bharr sin is iomaí uair a ndeachaigh daoine amach ina gcairde agus gur fhág said an teach óil ina naimhde.

Sula gcríochnaíonn muid le téamaí na dí agus an fhoréigin, caithfidh muid rud eile a chur san áireamh freisin: is é sin éigniú. Teann boc óg isteach i gclub oíche tar éis dó a bheith ag glacadh misnigh sa teach óil le linn an tráthnóna, agus dar leis is Romeo féin é − agus tá ceart aige Julia éigin a fháil ar dóigh ar bith: múna bhfaigheann sé go macánta í, b’fhéidir go bhfaigheann sé í sa t-slí chontráilte agus é ar a bhealach abhaile. Lá arna mhárach músclaíonn sé agus is deacair aige tuiscint go ndéanfadh sé a leithéid de ghníomh.

Maidir le drugaí agus an bhaint atá acu leis an bhforéigean, tá roinnt fáthanna ann atá éagsúil leis an alcól. Tá gaol idir glacadh drugaí cruadh agus ionsaithe ar dhaoine. Má bhíonn an gá ag andúileach le haghaidh drugaí lena bhfuil sé gafa, agus muna mbíonn an t-airgead aige, is minic nach n- iarann sé iasacht ar a chuid chairde, mar a dhéanfadh duine agus é ag dul amach ag ól: in ionad sin ionsaíonn sé duine soineanta agus goideann sé an t-airgead gan náire. Is fadhb níos measa é ó thaobh an fhoréigin de an rud ar a dtugtar cogadh fóid − nó ‘turf war’. Bíonn a chríoch féin ag chuile mangaire agus má sháraítear na teorainneacha siúd  bíonn cogadh marfach  eatarthu. Maraíodh tuairim is cúpla cead daoine ó thús na mílaoise seo de bharr cogaidh fóid.

Déarfadh na gardaí go bhfuil easpa measa ar chúrsaí dlí le sonrú le roinnt blianta anuas. Déarfadh said go mbíonn sé deacair comhairle a thabhairt do dhéagóirí maidir le hiompar míshóisialta. Deir siad fosta go ndéanann said a ndícheall chun dul i ngleic leis an bhfadhb gan daoine óga a thabhairt faoi bhráid na cúirte, ach gur minic nach mbíonn an dara rogha acu − mar cuireann na déagóirí siúd ina gcoinne. Déarfadh na gardaí fosta  nach gcuidíonn an pobal leo minic go leor maidir le fiosrúcháin; múna mbeadh sin amhlaidh dár leo réiteofaí I bhfad níos mó coiriúlachta – go háraithe dúnmaruithe.  Múna mbíonn an pobal toilteanach cuidiú leis na gardaí ó thaobh coiriúlachta de, níor chóir dóibh a bheith á gcáineadh nuair nach mbeireann siad ar coirpigh.

Déarfadh cuid seandaoine go bhfuil fadhb eile ciontach as méadú na coiriúlachta sa tír; déarfadh siad gurb é droch tógáil clainne atá ciontach ás, de bharr na dtuismitheoirí a bheith I dtólamh ag iarraidh a gcuid páistí a cheansú le géilliú agus le bronntanais. De réir na hargóna seo faigheann cuid daoine óga gach rud a n-éilíonn said ó lá a mbreithe agus bíonn said ag súil leis an gcaighdeán céanna go deo Ina dhiaidh sin; ní ghlacann siad diúltú agus santaíonn said earraí na gcomharsan. Is míniú amháin é ar a laghad ar chuid den mhíshástacht leitheadach atá le sonrú inár measc faoi láthair.

Maidir le foréigean idirnáisiúnta tá sé linn ó thús staire, agus baineann sé go minic le hionsaí  eachtrannach ar  tír neamhspleách ─  mar a rinneadh ar ár dtír seo fado.  Déantar leatrom ar an náisiún atá cloíte agus éiríonn seicteachas , ciníochas agus cinedhíothú as sin de réir mar a dhéanann an chumhacht iasachtach  a dhícheall chun smacht a choinneáil  ar dhaonra nach bhfuil tuillteanach géilleadh leis.  Rinne  Crummell  cinedhíothú in aghaidh muintir dhúchasach na tíre seo; rinne Hitler ár níos measa ar na Giúdaigh ─ a raibh sean náisiún acu, ach nach raibh tír dá gcuid féin acu ag an am .  Mharaigh fórsaí na Stáit Aontaithe níos mó ná céad míle daoine idir óg agus aosta san Iaráic; agus bhris siad rialtais Libia gan náire: anois tá cuid den dhomhan Ioslamach  ag iarraidh díoltais a bhaint amach i gcúitimh  sin  ─ agus is cuma leo cén áit san Iarthar domhain a roghnaítear chun an díoltais sin a chur i gcrích.    

Chun an ábhair seo a thabhairt chun críche caithfear plé leis an gceist; an ainmhí síochánta é an duine daonna ó nádúr? Caithfear admháil nach léiríonn cúrsaí staire gurb é. Tá leathanaigh na leabhar staire fuilteach: agus is de bharr doirteadh fola a bunaíodh an chuid is mó de riochtaí an domhain.  Bhí an foréigean I dtólamh fite fuaite le forlámhas na dtréan agus maireachtáil na lag ó gineadh an chine daonna.  Cén fáth nach mbeadh sé amhlaidh anois?   

      AN TIMPEALLACHT  I MBAOL: IS É ÁR BHFADHB IS MEASA FÓS!

            Deirtear go maireann an cine daonna go léir ar scáth a chéile, ach is fíor a rá gur ar scáth a chéile a mhaireann chuile ghné ar dhromchla an domhain. Níl beatha an duine neamhspleách ó bheatha an phlanda. Táirgeann an crann ocsaigin as uisce agus táirgeann an duine carbón dé-ocsaíd sna scamhóga. Cruthaíonn na plandaí ar mbia – cibé slí a ghlacann muid é – as carbón dé-ocsaíd, uisce agus solas na gréine. Tá sé mar an gcéanna maidir leis an ngaol idir plandaí agus feithidí: tairgeann na plandaí neachtar a chothaíonn na beacha, agus déanann na beacha pailniú a ghineann agus a shíolraíonn na plandaí. Is é sin a rá: gan na beacha ní mhairfeadh plandaí, agus gan na plandaí ní mhairfeadh muid.
           
            Nuair a rugadh an domhain I mbroinn na cruinne óige ní raibh an dóthain ocsaigine san atmaisféar chun brat an ózóin a chruthú.  De bharr sin ní thiocfadh le rud ar bith a mhaireachtáil ar thalamh mar gheall ar gathanna nimhneacha na gréine. De réir a chéile áfach mhéadaigh agus leathnaigh feamainn na farraige gur tháirg sé ocsaigin as na tonnta trí bheith in ann uisce a athrú go ocsaigin agus hidrigin. D’éalaigh an ocsaigin aníos san aer gur cruthaíodh brat an ózóin a chosnaíonn an domhan go foil ó gathanna marfacha na gréine. De thoradh sin d’éirigh le plandaí agus ainmhithe den chéad uair éalú as chliabhán na beatha


             Caithfidh an cine daonna glacadh go  bhfuil muid uile faoi chomaoin ag an dúlra ar son maireachtála agus caithfidh muid éirí as a bheith I gcónaí ag déanamh neamairt air. Tá tionsclaíocht ag truailliú an aeir. Tá sé ag nimhiú na baistí le barraíocht aigéid ruibhigh: ionas go dtiteann sé mar leacht marfach ar dhuilleoga na bplandaí, á milleadh is á marú. Tá eisileadh is dramhaíl á ligean amach ó na monarchana ag truailliú na n-aibhneacha: laghdaíonn an truailliú an ocsaigin san uisce ionas go maraítear na héisc. Ní hamháin  go ndéanann muid feall ar an dúlra, mar cuireann muid ár mbeatha féin go díreach I mbaol. Truaillíonn múnlach  agus séarachas soláthar uisce an phobail  le linn tuilte an Gheimhridh  -- de bharr go gceadaítear do thógálaí an bharraíocht tithe a thógáil gan beart ar bith faoi choinne cúram na timpeallachta.


             Dóitear an bharraíocht breosla sna tithe cónaithe í gcomhair teasa, sna monarchana í gcomhair táirgthe; agus sna busanna, na carranna agus na traenacha I gcomhar an chórais taistil.  De thairbhe sin uile tá brat carbón de-ocsaíde á chruthú agus á  méadú de réir a chéile -- sa dóigh is go bhfuil sé faoi láthair ag feidhmiú mar díon tí ghloine os cionn na talún; ag ardú teocht na timpeallachta in aghaidh na mblianta. Chomh maith leis sin, tá léirscrios á dhéanamh ar na foraoisí fearthainne a chruthaíonn an chuid is mó de ocsaigin an aeir agus a athchúrsálann an soláthar riachtanach báistí ar fud na cruinne.  I gcuideachta leis sin, tá muid ag méadú na tréadaí eallaigh thar chimes, agus tá sin ag cruthú an gháis meitéin  – rud atá ag treisiú éifeacht an  tí ghloine.   Tá an t-ózón lochtaithe againn trí bheith ag úsáid aerasóil, ionas go ligtear gathanna contúirteacha na gréine isteach arís.  De bharr ardú teochta talún is farraige tá na brait oighir sa Mhol Thuaidh agus sa Mhol Theas ag leá. De thoradh sin tá cothromaíocht na farraige ag ardú de réir a chéile, agus contúirt ann go dtuilfidh sí cuid de thailte ísle ar fud an domhain..


            Is iad saint agus ábharachas an chine daonna fáthanna na faidhbe. Níl an cine daonna sásta a gcuid chothrom de  thorthaí an domhain a ghlacadh agus ní raibh riamh. Ó tháinig an gné ar a dtugtar “Homo Sapiens” chun cinn ar chrann na beatha, thosaigh sé ag déanamh slada ar gnéithe éagsúla an domhain. Faoi láthair tá an méid gnéithe de ainmhithe agus plandaí atá I gcontúirt ag dul thar cuimse -- de bharr go bhfuil an chine daonna ag cur a gcuid áiteanna dúchais de dhíth orthu. Múna n-athraítear modhanna maireachtála an chine daonna déanfar damáiste buan do chothromaíocht an dúlra, agus íocfaidh ár bpáistí éiric ghéar I gcúiteamh sin sa todhchaí.


              Is eol dúinn uilig cad ba chóir dúinn a dhéanamh! Mhol saineolaithe an cóir leighis dó cheannairí polaitiúla an domhain ag comhdháil Kyoto inar pléadh an t-athrú aeráide roinnt  blianta ó shin:  caithfear an táirgeadh carbón dé-ocsaíd a laghdú go mór agus go práinneach. Má leanfar ar aghaidh ag cruthú tuilleadh carbóin dé-ocsaíde go dtí go n- éireoidh teocht na talún níos mó ná trí chéim I gceann céad bliana beidh an domhan imithe thar an tslí fillte.  Is é an cheist  a éiríonn as seo ná; Cé a dháilfidh amach an leigheas agus cé a ghlacfaidh  é.  Múna ndéanfar an rud a mholtar dúinn beidh an t-uafás I ndán do na glúine atá le teacht – agus dá mhéad a seachnófar an leigheas céanna is é is túisce a thiocfaidh an t-uafás – agus b’fhéidir An Chríoch!

  AN BREATIMEACHT AGUS ÉIRÍNN
De thoradh an reifrinn I Riocht na Breataine inar glacadh leis an rún go bhfágfadh an stát sin Aontas na hEorpa, tá cuid mhaith neamhchinnteachta faoi chad a tharlóidh ár dTír féin I ndiaidh an bhreatimeachta.   Tá athruithe  móra I ndán do Éirinn maidir le geilleagar na tíre, cúrsaí trádála trasteorann agus an gaol sa todhchaí idir Éirinn  agus an Ríocht Aontaithe.  Beidh an neamhchinnteacht cóir a bheith amhlaidh maidir le gach ceann den sheacht dtír is fiche atá  fágtha faoi láthair ina mbaill den chomhaontas Eorpach.
Le linne dhá bliana ar a laghad I ndiaidh Article 50 de chonradh Aontacht na hEorpa a bheith fógartha ag rialtas na Breataine Móire beidh idirbheartaíocht ar siúl ag eagrú an dóigh is fearr chun an bhratimeachta a chur I gcrích.  Tá sé tuartha ag na saineolaithe gurb í an tréimhse gan socraithe a bheith déanta idir an Riocht Aontaithe agus an Aontas Eorpach an tréimhse ina mbeidh an neamhchinnteacht is contúirtí ó thaobh geilleagair na hEorpa de. Is é an chontúirt is mó maidir le h-Éirínn ná go dtiocfaidh laghdú suntasach ar easpórtálaithe na tíre seo agus de bharr sin go dtiocfaidh laghdú ar ár dtairgeadh earraí agus ar ár n-olltáirgeacht náisiúnta. Níos measa fós, maítear go bhfuil faitíos ar chuid mhaith de cheannairí an Choimisiúin Eorpaigh go dtarlóidh an rud ar a dtugtar an éifeacht domino ar fud an Aontas Eorpaigh ionas go mbeidh tuilleadh stáit ag reáchtáil reifrinn maidir lena gcuid ballraíochta.
Cé is moite den Ghearmáin is í Ríocht na Breataine an tír is láidre san Aontacht Eorpach agus an cúigiú tír is treise sa domhan ó thaobh geilleagair de; de dheasca sin beidh cumhacht faoi leith aici san idirbheartaíocht leis na ballstáit eile sula scaoilfear an ceangal dleathach atá eatarthu.  Ansin beidh ceart ag an Ríocht Aontaithe an deis a fháil chun  coinníollacha cánach níos tarraingtí a chur I bhfeidhm a spreagfadh Infheistíocht eachtrach ag tuilleadh comhlachtaí ilnáisiúnta.  Dá n-éireodh le  Sráid Downing a leithéid de bhuntáistí cánach a chur I gcrích Bheadh an dochar ann go ngoillfeadh sin ar gheilleagar na hÉirinn, mar go meallfaí cuid de na comhlachtaí siúd amach as ár dtír seo..  chomh maith leis sin is fiú thart faoi chaoga billiún euro in aghaidh na bliana an trádáil idir muid agus an Ríocht Aontaithe: ciallaíonn sin go bhfuil baint faoi leith againn léi nach bhfuil ag ceann ar bith de na tíortha eile.
Feictear dúinn gurb é an dóchas is mó atá ag rialtas na hÉireann ná go mbeidh méadú mór ar an difríocht idir chánacha custaim Riocht na Breataine Móire agus  siúd atá I bhfeidhm san Aontas Eorpach; agus go mbeidh éiricí le híoc ag comhlachtaí atá I  mbun easpórtála as an Ríocht go dtí na ballstáit.   Faoi láthair cuirtear tuairim is fiche seacht faoin gcéad de chostas ar earraí ag teacht isteach thar teorannacha tíortha an Aontais Eorpaigh ó thíortha nach bhfuil páirteach ann.  Is é an rud atá Éirinn ag dúil le ná go dtiocfaidh cuid mhaith de na comhlachtaí siúd anseo chun fáil isteach níos fusa ar mhargaidh na hEorpa cibé rud a dhéanfaidh Sráid  Downing..  De réir cosúlachta  tá fianaise ann go bhfuil an I.D.A i dteangmháil  le ar a laghad 1,200  comhlachtaí ilnáisiúnta ag cur in iúil dóibh go mbeidh Éirinn ag cloí leis an ráta 12.5% cánach corparáide. Creideann an rialtas go mbeidh Éirinn in ann tuilleadh infheistíochta a mhealladh chun na tíre má choinnítear an ráta cánach mar atá sé.
I gcuideachta leis na lamháltais I gcúrsaí cánach corparáide tá stádas faoi leith ag Éirinn mar dhlínse dlí choiteann atá cosúil le córas dlí na Ríochta Aontaithe.  Chomh maith leis sin tá rialtas na hÉireann ag maíomh gur leosan an geilleagar is mó fáis san Aontas Eorpach faoi láthair agus go bhfuil an lucht oibre óg, díograiseacha agus ardoilte. Más caint mhealltach agus bolscaireacht atá riachtanach chun na tíre a chur chun cinn geallaim duit nach mbeidh caill ar bith ar Phaddy.
Is dócha freisin go mbeidh tionchar ag scor Ríocht na Breataine ón Aontas Eorpach ar shoghluaisteacht lucht saothair agus saorghluaiseacht daoine trasna na Mór Roinne: táthar ag siúl go mbeidh cuid de thionsclaithe agus oibrithe na Ríochta Aontaithe ag triall ar bhallstáit an Aontas Eorpaigh agus go mbeidh imircigh ó oirthear na hEorpa ag  cuartú dídine I Ríocht na Breataine.  Is féidir áfach  go mbeidh níos mó de imircigh no de oibrithe ag triall ar Éirinn ─ go hairithe  mar cúl dorais chun na Breataine.
O thaobh Tuaisceart na hÉireann de is cosúil go bhfuil fadhbanna móra le sárú: An dtiocfaidh an teorainn chruaidh ar ais arís? An gcaillfidh feirmeoirí an Tuaiscirt na deontais atá faighte acu go dtí seo? An ndéanfar damáiste do chonradh Aoine an Chéasta? Agus Dá mbá mhaith le Tuaisceart na tíre a bheith aontaithe le Poblacht na hÉireann cá bhfaighfí an t-airgead chun sin a mhaoiniú?  Faoi láthair tá rialtas na Breataine ag bronnadh tuairim is fiche billiún euro in aghaidh na bliana ár Thuaisceart na hÉireann.   Maidir leis na tairbhí a bhaineann an Tuaisceart as sin, tá an córas leasa shóisialaigh agus  an córas sláinte faoi Ríocht na Breataine I bhfad níos fearr ná mar atá siad I bPoblacht na hÉireann.
Má chuirtear teorainn cruaidh I bhfeidhm beidh comhlachtaí I nDún na nGall thíos  go mór leis: mar tá an teorainn thart ar an chontae sin uilig.   De dheasca sin, má bhunófar ionaid seiceála ar an teorann nó in áiteacha atá giota beag ar shiúl ón teorainn cuirfear moill ar thaisteal agus ar thrádáil ón cheantar sin den Phoblacht go Baile Átha Chliath.  Goillfidh sin go háirithe ar ghnóthaí a mbíonn ag easpórtáil  ó Bhaile Átha Chliath go dtí an Mór Roinn tríd an Bhreatain. Faoi láthair gabhann ochtó faoin gcéad de earraí trí Dover ar a mbealach ón tír seo agus iad ag triall ar an Mór Roinn.
Is oileán beag í Éireann nach bhfuil margadh mór intí: de thoradh sin tá a geilleagar ag brath ar tairgeadh earraí faoi choinne easpórtála  Má chuireann aor chonstaic isteach ar sin ní bheidh sé ar son a leasa.  Céad bliain I ndiaidh Éirí amach na Cásca tá cuid mhaith de mhuintir na hÉireann ag tnúth le Ríocht na Breataine gan a sean chomharsa a fhágáil amuigh sa bhfuacht.

 

                                                                                                                                                                                               

 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 
 

Géibheann:

Is é easpa saoirse  agus an dúil a bheith saor téama an dáin seo .  Cibé an fáth atá ciontach as seo, mothaíonn an file go bhfuil a saol imithe I léig agus nach bhfuil fágtha aici ach fanacht lena cinniúint.

Tá codarsnacht idir an chéad agus an dara chuid den dhán áfach.  I dtosach an dáin ceiliúrann sí an t-am atá thart, ina raibh cáil faoi leith aici de bharr a ceirde agus de bharr an t-saothair a bhí cruthaithe aici. Baineann sí úsáid as mheafar an leoin fhiáin chun chur in iúil dúinn  an méid féin muiníne a bhíodh aici aistí féin tráth  – deir sí:

“Chroithfinn crainnte na coille
Tráth
Le mo gháir”

Níos moille áfach tugann sí an mhalairt mheafair dúinn: anois is leon í atá I ngéibheann agus a cuid neamhspleáchais caillte aici.  Fiú amháin tá a fuinneamh agus a dóchas meaite freisin – deir sí:

“ Luím síos
  Agus breathnaím trí leathshúil
  Ar an gcrann aonraic sin thall.”

Ag deireadh an dáin tagann taom feirge uirthi; mothaíonn sí tréigthe ag a cuid cairde, mar cé go dtagann siad chun amharc uirthi ní bheireann siad eochair na saoirse chuici – deir sí:

“Tagann na céadta daoine
   Chuile lá
   A dhéanfadh rud ar bith
   Dom
   Ach mé a ligean amach.”

Is truamhéalach a scéal, mar Is iad easpa misnigh agus an t- éadóchas na mothúcháin is treise a léirítear sa dán; ní móide go mbeidh rud ar bith le fáil a bhéarfaidh  biseach uirthi.

 

Essay for Leaving Certificate -- Ordinary Level:   

SPÓRT 


          Tá an sport tábhachtach  dúinn go léir.  Is caitheamh aimsire sláintiúil é. Is siamsa iontach é .   Is traenáil oiriúnach don saol é.  Is gnó é. Murach an spórt bheadh an saol seo gruama.
          Nil aon rud níos fearr don tsláinte ná a bheith ag imirt cluichí, nó a bheith ag rith, nó ag snámh.    Gan chleachtadh coirp cuireann daoine meáchan suas agus tá sin crua ar an gcroí.    De ghnáth maireann daoine a imríonn sport níos faide ná daoine nach nglacann taithí coirp.
          Níl siamsa ar bith níos fearr ná a bheith ag féachaint ar chomórtas spóirt.   Beidh  na cluichí Oilimpeacha ar siúl sul I bhfad agus beidh na milliúin daoine ag féachaint orthu ar fud na cruinne go ceann míosa.
          Foghlaimíonn daoine  a imríonn spórt nach  féidir leat bua í gcónaí.  Buann tú uaireanta agus caileann tú uaireanta eile.  Tá sé mar an gcéanna sa saol is atá sé sa spórt
          Is gnó é an spórt freisin, mar imríonn a lán réaltaí spóirt  ar son airgid:  tóg mar shampla Tiger Woods agus Rodger Federar.    Bá mhaith liom a bheith I mo réalta sport cosúil leo lá éigin.   Ní  bheadh mo lámha salach arís go deo dá n-éireodh liom mo bheart a chur I gcríoch.  

                              
 

(Ar son Ardleibhéil)   Maidir leis an tragóid a leirítear sa drama ‘An Triail’:
Caidé an dóigh ina dhéantar sin? 

An tragóid atá á léiriú sa dhama ‘An triail’ ná scéal máthar agus linbh soineanta nach nglacfadh an tsochaí leo. Caitear go cruálach le Máire agus a hiníon i rith an drama, I sochaí a mhaíonn gur ‘Chríostaí’ iad ní caitear le Máire go trócaireach nó níl mórán trua acu di. Cé gur cailín speisialta í  de réir  duine acu.

‘Nóinín i measc na neantóg’

Léirítear an tragóid sa dhrama I bhfoirm  cás cúirte.  I rith an drama déanann an bheirt aturnae cás Máire Ní Chathasaigh a fhiosrú. De réir mar a leanann an drama ar aghaidh  faighimid píosaí eolais faoi shaol na mná óige --  a chuirimid le chéile chun na  tragóide  ina hiomlán a thuiscint.

Ceistíonn an  bheirt Aturnae na daoine a ghlac páirt éigean I saol tragóideach Máire. Le linn na trialach déantar cuir síos ar na deacrachtaí a bhí aicí. Bhí uirthi troid i gcoinne a bochtanais, I gcoinne na ciontachta, I gcoinne na fimíneachta ,agus I gcoinne cruálacht na sochaí ina mhair sí. Bhí  uirthi troid i gconaí  ar son a cearta chun a paiste a choimeád, agus ar son a cearta féin chun maireachtála.

Léirítear dúinn an dearcadh olc a bhí ag an bpobal I gcoitinne I Leith na máthar aonraí. Glaoitear ainmneacha ar Máire a léiríonn an drochmheas  atá acu uirthi:  ‘cailíní dá leithéid’, ‘striapach’! Tá seo neamhthuillte aici  de bharr gur cailín soineanta  cineálta í. Tá an chodarsnacht seo láidir idir Máire -- atá lán de grá dá hiníon,  agus Pádraic -- atá gan mhisneach agus tuiscint dhaonna.  Cuidíonn an chodarsnacht sin le  héifeacht na tragóide a chuirtear os ár gcomhar.

Is iad na mná na híobartaigh sa dráma.  Tá ar máthair Mháire maireachtáil ar a haonar lena triúr  páistí, gan chuidiú óna comharsana. Déanann sí an rud is dual do mháthair dá cineál  ag an am sin:  réitíonn sí a gcuid saoil dóibh  í slí traidisiúnta.  Ní dhéanfadh máthair a leithéid sa lá atá ann inniu.  Ó thaobh a dearcaidh de, ná bainigí úsáid as chaighdeáin na linne seo chun  daoine a mhair san am atá thart a  thomhas!      Tá Mailí  agus a comhluadar greamaithe den saol ina bhfuil said agus ní thig leo éirí as nó éalú.   In ainneoin sin léirítear dúinn le linn na trialach go bhfuil croí iontu – go háirithe Mailí:  mar is í an t-aon duine a thuigeann  brí  na carthanachta.

Oibríonn an cás cúirte seo sa dóigh is go dtaispeántar dúinn  uile  gurb í an tsochaí féin atá ar thriail. O thaobh na mná óige de, tá sí imithe ar slí na firinne lena leanbh; de bharr sin ní thig le coiste cúirte nó breitheamh í a dhaoradh go deo.  Gabhann siad uile a gcuid leithscéalta I Leith na tragóide -- agus cé is moite de Phádraic féin tá cuid den fhirinne iontu: mar is príosúnaigh iad uile: ag an intinn chlaonta, ag an aineolas, ag an gcreideamh saorga -- agus  go háirithe ag an eagla.  Chun maireachtála I ngéibheann caithfear an chrógacht a chur I bhfolach!
 

 

AISTE

NA MEÁIN CHUMARSÁIDE


Ar ndóigh, is ábhar leitheadach é an t-ábhar seo ─ ach le linn na haiste seo cuirfear béim go háirithe  ar tionchar na nuachtán, na teilifíse agus an radio; agus déanfar plé ar a gcuid tábhachtaí  maidir le polaitíocht agus spórt.   Pléifear  freisin an dráma ina mbíonn na hiriseoirí páirteach: mar feictear dom gurb é sin an téama is suimiúla  san ábhar agus go bhfuil baint aige le fealsúnacht na n-iriseoirí a n-éiríonn leo sa gnó.   Chomh maith leis sin,  cuirfear faoi bhur mbráid an fáth nach dtig linn a bheith ag brath  ar na meáin chumarsáide ó thaobh breithiúnais agus ionracais  de: mar ní breithiúna maith iad, agus mealltar gan náire iad a gcuireann a gcuid muiníne.  iontu.   Maidir le “Facebook “ agus ”Twitter” is deacair measúnacht a dhéanamh orthu  siúd maidir le héifeacht a dtionchair  ar an bpobal I gcoitinne, de bharr go n-oibríonn siad mar chlubanna  ina dtéann daoine den thuairim chéanna I dteangmháil  le céile.  Caitheann déagóirí an bharraíocht ama ag plé leo ar ndóigh ─  ach is ábhar eile é sin, dar liom, a bhfuil baint aige le cúram tógáil clainne.
Dá dtiocfadh le “Paddy” geall a chur ar cad é an tslí a rachaidh a anam tar éis a bháis dhéanfadh sé sin: mar is cine muid lena dtaitníonn an spórt níos mó ná an dáiríreacht.   De bharr sin nuair a dúradh liom go raibh Donald Trump le fáil sna tithe geallghlacadóra ag fiche in aghaidh a haon ag tús an t-Samhraidh seo chaite ghlac mé é mar dhúshlán.  Is rud eile a thaitníonn linn in Éirinn ná a bheith ar an gcapall dorcha!
Ó thaobh an toghchán Uachtaránachta de, bhí na meáin chumarsáide thar a bheith cinnte go mbeadh an lá le Hillary Clinton: ar ndóigh bhí sí ina peata ag an gcuid is mó acu ─ glaodh “Hillary” uirthi, mar a mbeadh sí ina cara againn uilig; ach I gcodarsnacht sin glaodh “Trump” ar a céile comhraic agus cuireadh ós ár gcomhair é mar a mbeadh sé tagtha chugainn as ifreann. Bhí Hillary ina rogha na coitiantachta ar airgead cothrom le linn seachtaine an toghcháin.  Ag deireadh na seachtaine áfach bhí Hillary in ann a cuid leabhair a léamh I gcompord a leapa.  Cheap na hiriseoirí soiscéal polaitíochta An Stáit Aontaithe a scríobh ─ ach níor léigh gnáth oibrithe an chine ghil é: nó an mhalairt scéil, má léigh siad é níor thug siad aird dá laghad air.
Is páistí millte iad lucht na meáin chumarsáide: múna n-éiríonn lena  gcuid bolscaireachta an lá a bhaint ar son an iarrthóra is ansa leo teastaíonn uathu an choimhlint a choinneáil ar siúl go deireadh na scríbe.  Mar gheall ar sin tá siad go foil ag clamhsán maidir le toghadh Trump.  Tá sé linn anois agus is cuma an diabhail má thaitníonn nó múna dtaitníonn sé leo siúd sna meáin chumarsáide.  Beidh orainn éisteacht lena gcuid bolscaireachta I gcoinne a  naimhde: déarfaidh siad gur contúirt é do chearta shibhialta agus cothrom na féinne sa Stáit Aontaithe ─ ach níor ar na prionsabail siúd a bhfuair dídeanaithe agus amhantraithe  na hEorpa forlámhas ar chine dúchasach na tíre céanna fadó.
Theip ar na meán chumarsáide freisin I gcás na Breatimeachta. Dúradh linn nach mbeadh an chrógacht ag muintir na Ríochta Aontaithe Aontacht na hEorpa a fhágáil.  Dúradh go mbeadh muinín ag an lucht saothair as pholaiteoirí na heite clé chun faire orthu ─ ach chuaigh an t-aoire ar iarraidh!.  De réir na meáin chumarsáide theipfeadh ar mhisneach an ghnáth Sasanaigh ar lá mór na cinniúna: ach níor theip.   Anois tá cuid tuairisceoirí nuachtáin  sa tír seo ag tuar go bhfillfidh na Sasanaigh árais ar an tréad sul I bhfad.  Ach arís, is cosúil go bhfuil  siad meallta ag a gcuid sotail féin.  Cuirtear os ár gcomhair iad mar saineolaithe ─ cé nach dtuigeann an chuid is mó acu cad é mar a oibríonn an intinn choitianta.
Ar an taobh níos éadroime den ábhar, bhí an scéal de chóir a bheith amhlaidh sa spórt anuraidh maidir leis an gclaonadh  a bhí ag na hiriseoirí a bheith sotalach: ag plé dul chun cinn Leicester I gcraobh an “Premiership” a bhí siad ansin.  Seachtain I ndiaidh seachtaine bhí siad ag tuar go dtiocfadh meath éigin ar dhíograis na foirne faoi dheireadh, agus de dheasca sin go dteipeadh ar Leicester an éacht a chur I gcrích: ach diúltaíodh  an script. Ansin  D’athraigh cuid mhór acu  a bport: mhaígh siad go mbeadh Claudio  Ranieri ina laoch go deo ag an gclub:  fiú amháin múna  mbuafadh siad gradam ar bith eile le céile: ach níorbh amhlaidh a tharla sé, agus cruthaíodh arís gur tairngirí bréagacha iad féin. 
Ar ndóigh is cineál spóirt é gnó na meáin chumarsáide.  Mar a dúirt Shakespeare féin, is stáitse é an domhan uilig, agus is aisteoir gach duine! Maidir leis na hiriseoirí, is buachaillí báire agus cailíní báire iad go léir ─  gur maith leo a bheith ag athscríobh na scripteanna, ag tabhairt leideanna agus rian a dtionchair a bheith acu ar fhorbairt an dráma; ach in ainneoin sin gan a bheith freagrach as cibé drochthoradh a n-éireodh as a gcuid gníomhartha.  Taitníonn leo a bheith ag aithint peacaí na bpolaiteoirí ─ mar a aithníonn ciaróg ciaróg eile!  Tig linn a shamhlú go mbíonn an diabhal ina gcosa, ionas gur  maith leo a bheith páirteach I bhféilí na laochra agus ag an am céanna a bheith ag tnúth le titim an chaisleáin anoas ar a gcuid óstach.

 Cé a dúirt nach dtig leis an ngobadán an dá thrá a fhreastal? 

 


Website design by dmac media